Thấy một cây đàn dài đặt ngang, nhiều dây chạy qua các nhạn đàn, người xem có thể nghĩ ngay đến đàn tranh. Khi tìm video hoặc lớp học, bạn cũng sẽ gặp tên guzheng, thường được gọi là cổ tranh Trung Quốc. Hai nhạc cụ có những nét gần về hình dáng, nên chỉ nhìn nhanh một ảnh sân khấu chưa chắc đã đủ để gọi đúng tên.
Bắt đầu từ tên được người biểu diễn xác nhận
Nguồn đáng kiểm tra trước tiên là phần giới thiệu tiết mục, thông tin của người chơi và chú thích từ đơn vị tổ chức. Hãy tìm xem nhạc cụ được ghi cụ thể là đàn tranh Việt Nam hay guzheng. Một tiêu đề do người chia sẻ lại đặt có thể chỉ dùng từ khóa quen thuộc, vì vậy cần quay về nguồn gốc của ảnh hoặc video nếu thông tin chưa thống nhất.
Cũng nên tách tên tác phẩm khỏi tên nhạc cụ. Việc người chơi trình diễn một giai điệu Việt Nam chưa đủ chứng minh cây đàn là đàn tranh Việt Nam. Ngược lại, đàn tranh có thể chơi tác phẩm chuyển soạn từ nhiều nguồn khác nhau. Bản nhạc và nhạc cụ là hai thông tin cần kiểm tra riêng.
Quan sát cấu tạo như một gợi ý
Bạn có thể nhìn toàn bộ thân đàn, hệ thống trục lên dây, cách bố trí nhạn và hai đầu đàn. Hãy ưu tiên ảnh rõ cây đàn hơn ảnh chân dung cắt sát người chơi. Góc chụp xiên, tay áo hoặc giá nhạc đều có thể che những chi tiết cần quan sát.
Số dây là một dấu hiệu tham khảo, nhưng không nên dùng như quy tắc duy nhất. Nghiên cứu về đàn tranh Việt Nam của Phạm Thị Trà My có đề cập quá trình cải tiến, mở rộng khả năng nhạc cụ. Hồ sơ Chizhou Zheng của The Met cũng mô tả khác biệt giữa hiện vật lịch sử và nhạc cụ hiện đại. Thiết kế có thể thay đổi theo thời kỳ và mẫu đàn.
Đừng đoán tên đàn chỉ bằng âm sắc
Khi nghe video, âm thanh còn chịu ảnh hưởng của cách chơi, vị trí thu, thiết bị và xử lý bản ghi. Các từ như trong, trầm, mềm hoặc sáng giúp bạn diễn tả cảm giác nghe, nhưng chưa đủ để xác định nguồn gốc nhạc cụ. Một bản thu ngắn đã chỉnh âm nhiều càng cần đối chiếu thêm thông tin.
Nếu muốn tìm hiểu sâu, chọn một video có tên người biểu diễn, tên nhạc cụ và tác phẩm rõ ràng. Quan sát bàn tay đang làm gì trong một câu ngắn. Ghi lại điều bạn thực sự thấy, chẳng hạn gảy dây, nhấn dây hoặc thay đổi vị trí tay, thay vì suy ra ngay một trường phái từ vài động tác.
Một cách kiểm tra trước khi chia sẻ ảnh
- Tìm bài đăng gốc và đọc đủ chú thích, không chỉ dòng tiêu đề.
- Đối chiếu tên nhạc cụ với giới thiệu của người biểu diễn hoặc đơn vị tổ chức.
- Xem ảnh toàn cảnh nếu chi tiết cây đàn đang bị che.
- Nếu còn nghi ngờ, hỏi người có chuyên môn hoặc dùng mô tả trung tính cho đến khi xác nhận.
Với người chuẩn bị học, bước tiếp theo rất thực tế: gửi hình hoặc tên nhạc cụ mình quan tâm khi hỏi lớp. Bạn cũng có thể gửi một đoạn nhạc yêu thích và nói rõ mình muốn tìm hiểu cây đàn trong đoạn đó. Giáo viên sẽ có cơ sở trao đổi về đúng bộ môn, cách tập và nhạc cụ cần chuẩn bị.
HG Music luôn sẵn sàng cùng bạn làm rõ những thắc mắc ban đầu ấy. Gọi đúng tên cây đàn giúp việc tìm bài, tìm người hướng dẫn và hiểu phần trình diễn cụ thể hơn, đồng thời thể hiện sự trân trọng với từng truyền thống âm nhạc.
Tham khảo: nghiên cứu đàn tranh Việt Nam tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam; hồ sơ Chizhou Zheng của The Met.