Chèo là loại hình sân khấu truyền thống Việt Nam kết hợp hát, diễn xuất, lời thoại, động tác, múa và âm nhạc. Vì vậy, nếu chỉ nghe riêng một làn điệu mà không quan sát nhân vật và tình huống sân khấu, người xem mới có thể bỏ lỡ một phần quan trọng của tác phẩm.
Chèo là gì?
Chèo phát triển mạnh trong không gian văn hóa miền Bắc Việt Nam và được lưu truyền qua nhiều thế hệ nghệ nhân, phường diễn và đơn vị nghệ thuật. Một vở Chèo kể chuyện bằng nhiều phương tiện cùng lúc: lời ca giúp bộc lộ tâm trạng; diễn xuất tạo tính cách; động tác và hóa trang gợi không gian; dàn nhạc nâng đỡ nhịp sân khấu.
Lịch sử Chèo kéo dài qua nhiều giai đoạn và có nhiều cách lý giải trong tài liệu. Vì thế, bài viết này không gắn một mốc “khai sinh” tuyệt đối cho Chèo. Điều chắc chắn hơn là Chèo đã trở thành một truyền thống sân khấu có hệ thống nhân vật, làn điệu và thủ pháp biểu diễn đặc trưng.
Làn điệu trong Chèo hoạt động ra sao?
“Làn điệu” không đơn giản là một ca khúc độc lập. Người biểu diễn lựa chọn và xử lý làn điệu theo nhân vật, tâm trạng, lời ca và diễn tiến của tích trò. Cùng một chất liệu, nghệ nhân có thể nhấn nhá, luyến láy và điều chỉnh hơi khác nhau để phục vụ vai diễn.
Người mới nên chú ý cách câu hát đi cùng lời tiếng Việt, cách nhịp co giãn theo biểu cảm và cách dàn nhạc đáp lại diễn viên. Nghe nhiều bản diễn của cùng một trích đoạn sẽ giúp nhận ra phần khung tương đối ổn định và phần xử lý mang dấu ấn người diễn.
Âm nhạc và không gian trình diễn
Dàn nhạc Chèo hỗ trợ không khí, chuyển cảnh, nhấn hành động và đối thoại với giọng hát. Trong trình diễn truyền thống, khoảng cách giữa nghệ sĩ và khán giả có thể gần, tạo nên sự tương tác trực tiếp. Trên sân khấu hiện đại, âm thanh và ánh sáng được tổ chức khác nhưng cốt lõi kể chuyện bằng hát – diễn vẫn cần được giữ rõ.
Cách bắt đầu tìm hiểu Chèo
- Chọn một trích đoạn ngắn có giới thiệu nhân vật và hoàn cảnh.
- Xem toàn bộ phần diễn trước, chưa vội chỉ phân tích cao độ.
- Nghe lại để nhận ra câu hát, nhịp, tiếng đệm và tín hiệu của dàn nhạc.
- Đối chiếu hai nghệ sĩ hoặc hai đoàn diễn để thấy tính linh hoạt.
- Tìm bản ghi từ nhà hát, cơ quan văn hóa hoặc nghệ sĩ có thông tin nguồn rõ ràng.
Học chất liệu truyền thống với thái độ đúng
Kỹ thuật thanh nhạc phổ thông có thể giúp người học kiểm soát hơi và phát âm, nhưng không tự động thay thế kỹ thuật Chèo. Luyến láy, nhả chữ, phong cách nhân vật và quy ước sân khấu cần được học từ người có chuyên môn trong loại hình. Khi chuyển soạn hoặc dùng chất liệu Chèo, nên ghi nguồn và tránh gọi bản phối mới là bản truyền thống nguyên gốc.
Để xây nền tảng về nhịp, cao độ và kỹ năng nghe, bạn có thể tham khảo các chương trình học tại HG Music. Nếu cần lộ trình phù hợp với mục tiêu cá nhân, hãy liên hệ HG Music. Với đào tạo Chèo chuyên sâu, nên ưu tiên nghệ nhân hoặc đơn vị chuyên ngành.
Ghi chú nguồn: UNESCO hiện liệt kê “The art of Chèo” trong nhóm hồ sơ đang chờ xử lý ưu tiên của Việt Nam, vì vậy bài viết không mô tả Chèo là di sản đã được UNESCO ghi danh. Tham khảo: UNESCO – Viet Nam.