Hát Xoan Phú Thọ là một thực hành trình diễn gồm hát, múa, trống và phách, gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và đời sống cộng đồng. Câu chuyện UNESCO của Hát Xoan đặc biệt vì di sản được chuyển từ Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp sang Danh sách đại diện.
Hát Xoan là gì?
Theo hồ sơ và quyết định của UNESCO, Hát Xoan ở tỉnh Phú Thọ là nghệ thuật trình diễn kết hợp hát, múa, đánh trống và phách. Thực hành này gắn chặt với tín ngưỡng thờ Hùng Vương và truyền thống cộng đồng. Vì vậy không nên giới thiệu Hát Xoan chỉ như một “thể loại dân ca để biểu diễn sân khấu”.
Mốc 2011: cần bảo vệ khẩn cấp
Năm 2011, Hát Xoan Phú Thọ được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. UNESCO nêu bối cảnh sức sống của thực hành bị suy giảm, trong đó có sự giảm quan tâm ở thế hệ trẻ. “Cần bảo vệ khẩn cấp” không có nghĩa di sản kém giá trị; đây là cơ chế huy động biện pháp bảo vệ và truyền dạy.
Mốc 2017: chuyển sang Danh sách đại diện
Tại kỳ họp năm 2017, Ủy ban Liên chính phủ quyết định Hát Xoan không còn cần bảo vệ khẩn cấp theo tình trạng được báo cáo và chuyển di sản sang Danh sách đại diện của Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. UNESCO ghi nhận nỗ lực của cộng đồng địa phương và cơ quan nhà nước đã củng cố sức sống của thực hành.
Đây là trường hợp chuyển danh sách có ý nghĩa, nhưng không nên diễn giải rằng công việc bảo vệ đã kết thúc. Di sản sống cần tiếp tục được thực hành, truyền dạy và thích ứng với sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Điều gì làm nên sức sống di sản?
- Những người nắm giữ thực hành tiếp tục hát, dạy và tổ chức sinh hoạt.
- Thế hệ trẻ có cơ hội học trong bối cảnh phù hợp.
- Không gian và dịp thực hành được duy trì.
- Tư liệu hóa hỗ trợ truyền dạy nhưng không thay thế cộng đồng.
- Hoạt động giới thiệu tôn trọng vai trò và sự đồng thuận của chủ thể.
Học Hát Xoan khác với học một ca khúc như thế nào?
Người học cần tiếp cận lời, làn điệu, nhịp, động tác và bối cảnh, không chỉ sao chép giai điệu từ video. Cách phát âm, nhả chữ và quan hệ giữa người hát với không gian trình diễn cần được truyền dạy từ người có hiểu biết phù hợp.
Nguyên tắc khi làm nội dung
Dùng đúng tên “Hát Xoan Phú Thọ”; ghi rõ hai mốc 2011 và 2017; không nói “UNESCO công nhận là di sản cần cứu” theo cách giật gân. Ảnh/video của UNESCO và cơ quan văn hóa vẫn có quyền tác giả, không tự tải lại để quảng cáo. Không lấy trang phục, đạo cụ hoặc địa điểm khác để minh họa nếu chưa xác minh.
Tránh thương mại hóa đơn giản
Đưa Hát Xoan vào chương trình giáo dục hoặc giới thiệu công chúng có thể tạo cơ hội tiếp cận, nhưng cần tránh cắt rời khỏi cộng đồng, biến tấu tùy ý rồi gọi là nguyên bản, hoặc dùng danh hiệu UNESCO làm khẩu hiệu bán hàng.
Nguồn tham khảo chính
Xem hồ sơ và quyết định chính thức tại UNESCO Intangible Cultural Heritage và Quyết định 12.COM 11.C. Những nội dung về lịch sử địa phương, phường Xoan và thực hành cụ thể cần tiếp tục đối chiếu nguồn văn hóa Việt Nam có thẩm quyền.
Học âm nhạc truyền thống
HG Music tôn trọng việc học từ nguồn đúng và dùng tư liệu thật. Bạn có thể xem các khóa học hiện có hoặc liên hệ tư vấn; bài viết không khẳng định có lớp Hát Xoan nếu chưa có chương trình và người hướng dẫn phù hợp được xác nhận.